Po udarze, urazie głowy albo chorobie neurologicznej ktoś może nagle przestać mówić, mylić słowa lub nie rozumieć prostych zdań. Rodzic może też obserwować, że dziecko mimo prawidłowego słuchu długo nie rozwija mowy albo ma wyraźne trudności z rozumieniem języka. Jeśli zastanawiasz się, co to jest afazja, poniżej znajdziesz wyjaśnienie objawów, przyczyn, różnic między afazją nabytą i rozwojową oraz wskazówki dotyczące diagnozy i terapii.
Afazja wpływa na rozumienie i używanie języka
- Afazja może utrudniać mówienie, rozumienie, czytanie i pisanie.
- U dorosłych najczęstszą przyczyną jest udar mózgu, ale znaczenie mają też urazy, guzy i choroby neurologiczne.
- Nagłe problemy z mową, opadnięcie kącika ust lub osłabienie ręki wymagają natychmiastowego telefonu pod 112 lub 999.
- U dzieci trzeba odróżnić afazję nabytą od rozwojowych zaburzeń językowych i zwykłego opóźnienia mowy.
- Podstawą pomocy jest indywidualna terapia neurologopedyczna lub logopedyczna oraz wsparcie bliskich.
Afazja dotyczy języka, a nie tylko wymawiania słów
Afazja to nabyte zaburzenie językowe, które pojawia się po uszkodzeniu obszarów mózgu odpowiedzialnych za komunikację. Może wpływać na tworzenie wypowiedzi, rozumienie mowy, nazywanie przedmiotów, czytanie i pisanie. Nie jest więc wyłącznie problemem artykulacyjnym.
Osoba z afazją może wiedzieć, co chce powiedzieć, ale nie potrafić znaleźć właściwego słowa. Innym razem wypowiada zdania płynnie, jednak są one trudne do zrozumienia, a sama osoba nie rozumie w pełni wypowiedzi innych. Afazja nie oznacza braku inteligencji ani braku myśli. Problem dotyczy dostępu do języka i posługiwania się nim.
To rozróżnienie ma ogromne znaczenie w codziennym kontakcie. Nie warto mówić do osoby z afazją głośniej, jakby miała problem ze słuchem, ani traktować jej jak kogoś, kto niczego nie rozumie. Najważniejsze jest dla mnie zachowanie dorosłego tonu rozmowy i danie jej czasu na odpowiedź.
Jakie objawy może powodować afazja
Objawy zależą od miejsca i rozległości uszkodzenia mózgu. U jednej osoby dominuje trudność w mówieniu, u innej problem z rozumieniem, a u kolejnej kłopot z czytaniem lub zapisem słów. Nie istnieje jeden uniwersalny obraz afazji, dlatego diagnoza powinna obejmować różne aspekty komunikacji.
| Postać zaburzeń | Jak może wyglądać | Co jest ważne |
|---|---|---|
| Ekspresyjna | Wypowiedzi są krótkie, powolne i wymagają wysiłku. Osoba może pomijać końcówki lub używać pojedynczych słów. | Rozumienie bywa lepsze niż możliwość samodzielnego mówienia. |
| Recepcyjna | Mowa może brzmieć płynnie, ale zawierać pomylone słowa. Pojawiają się trudności z rozumieniem pytań i poleceń. | Sam fakt płynnego mówienia nie oznacza prawidłowego rozumienia. |
| Anomiczna | Największym problemem jest przypomnienie sobie konkretnego słowa. Osoba objaśnia przedmiot zamiast go nazwać. | Pomocne bywają pierwsza sylaba, gest, obrazek albo podanie dwóch możliwości. |
| Mieszana lub globalna | Silne trudności obejmują zarówno rozumienie, jak i tworzenie wypowiedzi. | Komunikację trzeba wspierać także gestem, rysunkiem, zdjęciami lub narzędziami alternatywnymi. |
Możliwe są także błędy w czytaniu i pisaniu, trudność z powtarzaniem zdań, rozumieniem żartów lub prowadzeniem rozmowy. Czasem pojawiają się neologizmy, czyli nowe, nieistniejące słowa, które zastępują właściwe określenia. Rodzaj afazji może zmieniać się w czasie, dlatego sztywne przypisywanie jednej etykiety nie zawsze dobrze opisuje aktualne możliwości osoby.
Skąd bierze się afazja i kiedy potrzebna jest pilna pomoc
U dorosłych najczęstszą przyczyną jest udar mózgu, zarówno niedokrwienny, jak i krwotoczny. Afazja może też pojawić się po ciężkim urazie głowy, operacji mózgu, zapaleniu lub infekcji układu nerwowego, guzie oraz w przebiegu niektórych chorób neurodegeneracyjnych.
Jeśli trudności z mówieniem lub rozumieniem pojawiły się nagle, nie należy czekać na wizytę u logopedy. Szczególnie alarmujące są jednoczesne objawy takie jak opadnięcie jednej strony twarzy, osłabienie ręki lub nogi, zaburzenia widzenia, silny ból głowy czy problemy z równowagą. W takiej sytuacji trzeba natychmiast wezwać pogotowie pod numerem 112 lub 999.
U dziecka afazja nabyta może wystąpić po urazie, udarze, zapaleniu mózgu, operacji lub innym uszkodzeniu układu nerwowego. Jeżeli dziecko wcześniej mówiło i rozumiało wypowiedzi, a po zdarzeniu nagle utraciło część tych umiejętności, potrzebna jest szybka konsultacja lekarska. Nie powinno się tłumaczyć takiej zmiany wyłącznie stresem albo nieśmiałością.
Afazja u dziecka nie zawsze oznacza to samo
W polskiej praktyce spotyka się określenia afazja rozwojowa, dysfazja rozwojowa oraz niedokształcenie mowy o typie afazji. Terminologia nie jest całkowicie jednolita, dlatego sama nazwa diagnozy nie mówi jeszcze, jak dziecko funkcjonuje i jakiej pomocy potrzebuje.W afazji nabytej dziecko traci wcześniej posiadane umiejętności językowe wskutek uszkodzenia mózgu. W rozwojowym zaburzeniu językowym trudności pojawiają się podczas nabywania mowy. Dziecko może mówić mało, mieć ubogie słownictwo, budować niepoprawne zdania, nie rozumieć bardziej złożonych poleceń albo mieć problemy z opowiadaniem.
Nie każde późne rozpoczęcie mówienia oznacza afazję. Podobne sygnały mogą towarzyszyć niedosłuchowi, spektrum autyzmu, niepełnosprawności intelektualnej, zaburzeniom koncentracji, problemom emocjonalnym lub innym trudnościom rozwojowym. Rozpoznanie wymaga różnicowania, a nie prostego porównania dziecka z rówieśnikami.
Na co zwrócić uwagę w domu
- Dziecko ma trudność z rozumieniem poleceń, zwłaszcza gdy zawierają kilka etapów.
- Nie potrafi nazwać znanych przedmiotów lub zastępuje słowa opisem i gestem.
- Buduje bardzo krótkie, chaotyczne albo nietypowo zbudowane zdania.
- Ma wyraźne problemy z zapamiętywaniem słów, rymów, nazw i prostych opowieści.
- Trudności z językiem wpływają na zabawę, relacje, naukę czytania i funkcjonowanie w przedszkolu lub szkole.
Pojedynczy objaw nie przesądza o diagnozie, ale utrzymujący się zestaw trudności jest powodem do konsultacji. Z mojej perspektywy lepiej sprawdzić rozwój językowy wcześniej, niż czekać, aż problemy zaczną wpływać na samoocenę dziecka i jego relacje z rówieśnikami.
Jak wygląda diagnoza i terapia afazji
Diagnoza zwykle wymaga współpracy kilku specjalistów. Lekarz, najczęściej neurolog lub neurolog dziecięcy, ocenia stan zdrowia i w razie potrzeby zleca badania obrazowe. Neurologopeda lub logopeda sprawdza między innymi rozumienie, nazywanie, powtarzanie, budowanie wypowiedzi, czytanie i pisanie.
U dziecka ocenia się również historię rozwoju, słuch, funkcje poznawcze, uwagę, pamięć oraz sposób komunikowania się w domu i placówce edukacyjnej. Diagnoza nie powinna opierać się na jednym krótkim teście ani na internetowej liście objawów. Liczy się obraz funkcjonowania dziecka w różnych sytuacjach.
Terapia jest dobierana do przyczyny i rodzaju trudności. Może obejmować ćwiczenia nazywania, rozumienia zdań, budowania wypowiedzi, czytania i pisania, a także naukę strategii zastępczych. Gesty, rysunki, zdjęcia, tablice komunikacyjne i aplikacje nie są porażką terapii. Dla wielu osób pomagają skuteczniej przekazać potrzebę i zmniejszają frustrację.Nie da się uczciwie obiecać, że terapia szybko przywróci wszystkie umiejętności. Rokowanie zależy między innymi od przyczyny, miejsca uszkodzenia, nasilenia objawów, wieku i ogólnego stanu zdrowia. Po udarze poprawa często jest najbardziej widoczna w pierwszych miesiącach, ale postęp może pojawiać się także później. W chorobach postępujących celem bywa przede wszystkim podtrzymywanie komunikacji i samodzielności.
Przeczytaj również: Zespół Retta - długość życia i rokowanie. Co musisz wiedzieć?
Jak rozmawiać z osobą z afazją
- Mów spokojnie i używaj krótkich zdań, ale nie infantylizuj rozmówcy.
- Zadawaj jedno pytanie naraz i daj kilka lub kilkanaście sekund na odpowiedź.
- Wspieraj słowa gestem, zdjęciem, zapisem lub rysunkiem.
- Nie kończ automatycznie zdań i nie poprawiaj każdego błędu.
- Sprawdzaj, czy dobrze rozumiesz przekaz, zamiast zakładać, że odpowiedź „tak” zawsze oznacza zgodę.
W przypadku dziecka podobne zasady można połączyć z zabawą, książkami obrazkowymi i codziennymi rozmowami. Najlepiej modelować poprawne zdania, rozszerzać wypowiedź dziecka i zachęcać do komunikacji bez presji na natychmiastową perfekcyjną odpowiedź.
Od pierwszego sygnału do mądrej pomocy
Najważniejsze jest rozróżnienie, czy trudności pojawiły się nagle po uszkodzeniu mózgu, czy rozwijały się od początku. Nagła utrata mowy lub rozumienia to stan wymagający pilnej pomocy medycznej, natomiast utrzymujące się trudności rozwojowe wymagają spokojnej, ale możliwie wczesnej diagnozy.
Afazja nie odbiera człowiekowi jego myśli, emocji ani potrzeby kontaktu. Dobrze dobrana terapia, cierpliwość bliskich i dostęp do alternatywnych sposobów komunikacji mogą realnie poprawić codzienne funkcjonowanie, nawet jeśli mowa nie wraca od razu do wcześniejszego poziomu.
